WROCŁAW  BRESLAU  La Breslau'a festaro je la memoro de la liberigaj militoj. Majo ĝis oktobro 1913.

  Kiel lulilon de la renaskiĝo de Prusujo antaŭ cent jaroj ─ kaj pere de tuta Germanujo ─ oni prave konsideras la urbon Breslau. Ĉi tie ekflamis la arda patriotismo, ĉi tie ekvekiĝis denove la tuta fiereco, la tuta potenca forto de longtempe subpremata popolo. Kio estis prikantita de entuziasmaj poetoj, komencis realiĝi en Breslau. Je la memoro de la tiamaj gloraj tagoj oni festas nun, en nia pacema kaj prospera tempo, inde la estintecon: „dankema kontraŭ la amiko, justa kontraŭ la malamiko de tiam”.

   Laŭ la juĝo de aliurbaj kaj eĉ eksterlandaj gazetoj kaj ĵurnaloj la grandega tasko, kiun surprenis nia urbo, estas solvita multlaŭdinde. Meze en la malnova belega Ŝajtniga parko (kiun tiom admiris niaj karaj fremdlandaj samideanoj, travojaĝintaj Breslaŭon en aŭgusto 1912), kies arbogigantoj formas poeziplenan kadron por la viglemova bildo de l'ekspozicio, estas starigitaj diversaj konstruaĵoj en kvietaj, harmoniaj formoj. Ilin superstaras la por daŭra uzado destinita tielnomata Jarcenta Halo, konstruita de l'urba konstrukonsilanto Berg; ĝia kolosa grandeco ankoraŭ respekte alten rigardigas niajn posteulojn. La kupola arkiĝo havas 67 metrojn, dum la ĝis nun plej granda konstruaĵo, la Panteono en Romo, ne havas pli ol 43 metrojn da kupola vasteco. La interna ĉambrego estas servonta por grandamasaj popolkunvenoj, teatraj, muzikaj kaj sportaj prezentadoj  ─ eble iam por esperantista mondkongreso, ĉar ja estas sufiĉa loko por 10 mil personoj. Kian impreson farus nia „Espero” ludita sur orgeno kun 1400 bloviloj, kiu rilate al grandeco okupas la unuan lokon en la mondo!

   Ĉirkaŭ la ĉambrego troviĝas ringo de kabinoj por malpli ampleksaj ekspozicioj, kiu jam unu okazis de ĉarmegaj printempaj floroj, Al ĝi estis senditaj kreskaĵoj ne nur el ĉiuj partoj de Germanujo, sed eĉ salutis nin „per la floro” la speciale al esperantistaj koroj simpatia Nederlando.

   Antaŭ la festhalo etendas sin sorĉe bela, senmova, artefarita lago, respegulante dum vespero la mil kaj mil flametojn el la restoracio, terasforme apogita al la Jarcenta Halo.

   La verdira ĉefaranĝo de la tuta festaro, la historia kaj kulturhistoria ekspozicio, estas instalita iom pli flanke en speciala, 4-kupola konstruaĵo, elpensita de l'estro de la ĉi-tiea artakademio, profesoro Poelzig. 56 ejoj diversformaj montras la tutan materialon. Helpe de pruntitaj objektoj el ĉiuj germanlingvaj landoj kaj la tiam kun ili ligitaj ŝtatoj restariĝas antaŭ la rigardanto ja grandaj ŝtatgvidantoj, la armilaro, la okazintaĵoj kaj la kulturo tiamaj ─ interesega bildo kombiniĝinta el mil detaloj; en pluraj artikoloj estu provate, almenaŭ parton de ili fiksi por la afabla legantaro. Multe da belaĵoj krome enhavas ankoraŭ la aliaj fakoj de la ekspozicio, el kiuj mi citas ekzemple tiujn por tombeja arto, la historiajn ĝardenojn kaj la kolonian ekspozicion. En preskaŭ neinterrompita vico dum la ekspozicia tempo okazas festaranĝoj, pli ol ducent kongresoj, speciale verkita teatraĵo de Gerhardt Hauptmann kaj ankaŭ ─ Esperanto-tago.

   Ne forgesita estu la surprize originala maniero, en kiu estas interligitaj la festhalo kun la ekspozicia domo: per duonrondaĵo de duvica kolonara trairejo pergola laŭ la itala vorto, kiu signifas laŭbon aŭ laŭban trairejon superkovritan per vinberrampaĵoj. Malrapide laŭirante la internan vojon de 800 metroj da longeco, la okulojn ĉiam direktante al la florbedoj antaŭe kun ilia nekredeble diverskolora tuliparo, al la klaraj linioj de la konstruaĵoj, oni kredas migri en ia revata orienta fabellando.

   Fine mi rememorigu, ke nia lingvo ludis kaj espereble ankoraŭ ludos gravan rolon en la ekspoziciarejo. La aniĝo de la urbo Breslau al UEA kaj la eldono de esperantigitaj prospektoj estas nun sekvata de aperigo de gvidlibroj tra Breslau, por kiuj la urbestraro disponigis 300 markojn. Ĉar laŭbezone ankaŭ dupiedaj gvidantoj estas plezurege pretaj por doni ĉiujn informojn, estas vere malfacile trovi pruvigan pretekston, por ne veni mem kaj konvinkiĝi pri la multnombraj ĝuoj. Do, karaj germanaj kaj negermanaj gesamideanoj. aŭ venu, se vi povas, aŭ atendu kaj atentu la sekvontajn sciigojn pri speciala Esperanto-tago en la ekspozicio. Ĉiuokaze, ĉar vi certe ĉiuj intencas tiamaniere pruvi, ke Esperanto meritas esti konsiderita de la ekspozicia kaj urba estraroj, mi kore ekkrias: „Ĝis revido aŭ konatiĝo en Breslau-Schaitnig!”

La ekspoziciaro de Breslau, Dua artikolo. Ne estas tute facile, priskribi festan aranĝon unuavice dediĉitan al la memoro pri militoj. Iuj eble povus juĝi tion kiel glorigon de ili, kaj tia intenco certe mankas al vera pacamanto, kia estas esperantisto. Plej juste oni rigardu ilin kiel transiran vojon al kulturo progresanta paŝon post paŝo, kiel historian fakton, eble baldaŭ kiel historian kuriozaĵon. Sed ne kun malprava fiereco ni pensu pri niaj praavoj, kies soldateco al ili estis sankta kaj honorplena parto de ilia vivo. Ili estis heroaj ─ la viroj kaj ankaŭ la virinoj; kiom ili libervole oferis por prepari la fundon, el kiu la estonta „popolprintempo” ĝermos!

   La memoraĵoj de la Breslaua historia ekspozicio, unuigitaj artmaniere en 4-kupola konstruaĵo, kiun mi jam priskribis en la unua artikolo, estas kunmetitaj laŭ nepra justeco, historiaj aferoj, konataj al ĉiu alia popolo, ja ne estas neigeblaj. Same oni ne povas nei, ke la ekstera bildo de l'milito estas pentrinde multkolora. La diverseco de uniformoj kaj armiloj, kuraĝaj kaj fortikaj ĉevaloj, flagoj, ordenoj kaj batalmuziko ─ ĉio ĉi tio penadas etendi mildigan vualon sur la sangajn teruraĵojn de l'milito.

   El nia mirige multenhava ekspozicio, kiu estas nepre unika, estu menciata nur tio kaj tio, ĉar alie la afabla redakcio de „Germana Esperantisto” devus disponigi por la raportoj spacon de tuta jarkolekto. La plejmulto el la objektoj impresas pro siaj beleco kaj valoro; aliaj sentigas respekton kiel simplaj dokumentoj de gravegaj okazintaĵoj. Ankaŭ la arĥitektura beleco de la ejoj kunhelpas la grandiozan efikon, ekzemple la alta enirsalono, la halo por la monumentoj de l'permilite mortintoj kaj la kupolsalono kun la specialaj memoraĵoj de la urbo Breslau. Irante sur larĝaj ŝtupoj al la kupolhaloj, oni atingas ravan ripozejon en la interna korto, kies ĝardena oj, laŭ la gusto de l'antaŭa jarcento, ensorĉas en agordiĝon de paca trankvileco kaj izoliteco.

   „Ho, beltempo estinta!” oni estas tentata ekkrii, ree alpaŝante la enirejan salonon. Malheletigita lumo devigas jam tie ĉi je solena spirita koncentriĝo. En la mezo staras kaleŝo de Napoleono, kun grandaj risortoj kaj malgraciaj formoj. En la unua ĉambro oni vidas la tiam unuiĝintajn monarĥojn, reprezentatajn per laŭvivograndaj portretoj. Ne ĉiuj aspektas militeme, ekzemple la duko Karl August de Weimar verŝajne estus preferinta vagi kun sia amiko Goethe en la regionoj de arto kaj junecaj ĝuoj. La dua ejo estas dediĉita al la prusa reĝfamilio. Ĉarmega estas la skulptaĵo de l' fama artisto Schadow pri la reĝino Luise kun ŝia fratino. La politikistojn kaj diplomatojn bilde montras la sekvantaj ejoj; unu salono estas atentinda pro grandaj laŭnaturaj figuroj soldataj, vesitaj per uniformoj de sileziaj regimentoj. Du aliaj ĉambroj revivigas la virojn, kiuj armis sin per spiritaj bataliloj; estas la poetoj kaj filozofoj. Per sia elokventeco ili ne nur ardigis la kuraĝon al batalado, sed donis ankaŭ la direktilon pri postaj pli altaj celoj internaj. La personeco de Napoleon restariĝas en serioza kaj amuza formoj. Tre malofta objekto estas lia el bronzo skulptita mortomasko; konataj en la tuta mondo estas la karikaturoj pri li ─ ambaŭ devas toleri ĉiu famulo! Apud la kolektoj de neprusaj ĝermanlingvaj ŝtatoj kaj provincoj troviĝas tiuj de Svedujo, Aŭstrio kaj Rusujo; interesegaj estas la de pentristo el Wien kunmetitaj soldatvestoj, pafiloj ktp. el la tempo de post la 30-jara milito. ─ Flankelasante hodiaŭ la pure kulturhistorian parton de la ekspozicio, estu menciata sole ankoraŭ la salonego kun memoraĵoj de l' silezia ĉefurbo. La plej gravaj dokumentoj pri la militoj de 1813-1815 tie estas konservataj en vitraj kestoj. Kiel aspektis nia urbo antaŭ cent jaroj, kiel fama profesoro instigas sian studentaron al la milito, kiel la Breslaua loĝantaro sin trudas al la varbejo ─ (ankoraŭ nun ekzistas tiu ĉi domo) ─ tion montras grandaj murbildoj. La halo mem kun sia ovalarka kupolo, malhelaj muroj kaj blankaj kolonoj estas ege solena.

   Kvankam la Jarcenta Halo, kiun montras nia bildo, estas la plej granda kaj jam de malproksime videbla konstruaĵo, tamen la ekspozicia konstruaĵo, pli serene formita, ne malpli allogas la rigardon. Ambaŭ estas konstruitaj el la tielnomata „ferbetono”.

   En apartaj konstruaĵoj oni aranĝis la oficejon de Ruĝkrucanoj, fajromalhelpistoj, la poŝtoficejon (Esperanton-scianta oficisto deĵoras) kaj kongreshalon. La laste nomita estas parto de granda konstruaĵo, en kiu troviĝas parto de la ĝardenkultura ekspozicio, diversaj vendejoj, legejo („Germana Esperantisto” A kaj B, „Esperanto” estas troveblaj) kaj informejo. En la informejo oni povas ricevi la esperantlingvajn gvidlibron tra Breslau kaj prospekton de la ekspozicioj. En unu el la multaj disponeblaj ĉambroj en la konstruaĵo por interkomuniĝado havos lokon la kunsidoj okaze de la

Breslaua Esperanto-Tago

   La 10-an de aŭgusto estu nia festotago, en kiu ni esperas saluti ne nur sileziajn esperantistojn, sed ankaŭ samideanojn el aliaj regionoj de nia germana lando, eĉ eksterlandanojn. Tre kore ankaŭ per ĉi tio ni ĉiujn invitas. Vere ─ neniu pentos, ke li estas veninta. Oni legu la ĵurnalojn por konstati, kiel oni laŭdas la ĉi-tiean ekspozician aranĝon. Do ─ la 9-an de aŭgusto vespere la Breslaua esperantistaro estos preta, ĝoje saluti la gastojn samideanajn. La 10-an ni kune tramigros la ekspozicion; tagmeze okazos festkunsido, vespere propaganda parolado, poste ni amuziĝos! Kune ni tagmanĝos, vespermanĝos. Oni bonvolu komuniki ĉion necesan al „Esperanto-Lehranstalt”, Augustastr. 23, por ke ni povu zorgi pri akcepto en la stacidomo, pri loĝejo ktp. Ĝis revido en Breslau!

Tria artikolo. Abundan materialon por studado kaj komparado liveras la. eksterordinare bela kaj ampleksa ĝardenkultura ekspozicio. Kiom da zorgemo kaj scio estas enhavataj en ĝi, la nefakulo nur supraĵe povas konjekti. Estas du specoj de ĝardenoj ĉi tie, unue ses historiaj, due modernaj specialcelaj.

   Modestege kaj primitive sin prezentas monaĥeja Karlida ĝardeno el la epoko ĉirkaŭ la 820-a jaro. Kiel oni scias, Karlo la Granda, la eminenta reformanto, ankaŭ estis la unua iniciatinto de germana ĝardenkulturo. Li mem ordonis, kiajn florojn kaj arbojn oni plantu; kuracefikaj kaj kuirotaj superregis sur la altaj, tombisimilaj bedoj. Antikva tirputo kaj apud la utilplanta ĝardeno troviĝanta tombaro de la fratoj monaĥoj kompletigas la mezepokan bildon.

   Gotika kastelĝardeno apud Rhein el 1410 karakteriziĝas per nehavo de bedoj. Verdaĵo kovras la terfundon, floroj rigardas tie kaj tie el ĝi; kulturataj jam estis tiam galantoj, primoloj, konvaloj, veronikoj, akvilegioj. Estus interese skribi ekzemple historian verkaĵon pri la evoluado de l'ĝardenbenko: En la Karlida ĝardeno laŭ monaĥa maldorloteco la benko estas kruda sidejo el kunigitaj arbotrunketoj, en la gotika ĝi konsistas el mola herbaĵo, kaj en la sekvantaj ĝardenoj (pli kaj pli) ĝi fariĝas teknike perfekta kaj komforta.

   La kreaĵon de fama Breslaua kuracisto Laurentius Scholz el Rosenau (1588) revivigas la tria ĝardeno. Tiu ĉi estis la unua germana vere botanika, ĉar la nomita scienculo imitis modelojn el Italujo, kie li studis. Italajn kaj eĉ aziajn maloftajn ornamplantojn li konatigis al ni. Pli multaj ol 70 poetoj latinverse prikantis la verkon de la doktoro, kiu ─ laŭ surpordega enskribo ─ konstruis ĝin
„Al Dio pro gloro,
Al la patrujo pro honoro,  
Al la amikoj pro dankem',  
Pro refreŝiĝo al si mem. ─”

   Italdevena estas ankaŭ la sekvanta renesanca ĝardeno el 1600. La „Belvedere” estas aspekta turo, de sur kiu oni ĝuas ĉarman rondvidon super la ekspozicioj. Rektaj vojoj, tre regulformaj herbobedoj kaj plantadmaniero reprezentas la nepran malon de burĝa baroka ĝardeno el 1700. Neimagebla ĝi estis sen tranĉeformitaj arbetaĵoj (ekz. kiel birdoj) sen pridiaj statuoj, strangeformaj bedoj kaj sunhorloĝo, kies ciferplato konsistas el du duonrondvicoj da bedoj, la unua interna por la somero la dua ekstera por la vintro. Sur postamento staras la montrilo.

   Al la troornamema baroko sekvis ─ kaj sekvas en nia ekspozicio ─ pli malpeza kaj gracia gusto. La empira ĝardeno el 1813 kvietige impresas per nobla ĝardenarkitekturo, grandaj surpostamentaj florvazoj, fontano kronita per monumento de Pallas Athene kun glavo kaj ŝildo.

   Tute specialan lokon inter la ĝardenaro okupas la japana ĝardeno. Konstruite ĉirkaŭ kaj sur lageto, ĝiaj vojoj parte kondukas trans la akvonm helpe de grandaj ŝtonplataĵoj kaj pontetoj. En fremdegan regnon ni migras preter la barilo el bambuo kaj laĉoj. Kanotegmentaj laŭboj kaj laŭbosimilaj trairejoj, drakoj kaj japanliteraj surskriboj sur la pordarkoj, porcelanaj seĝetoj, gruoj el bronzo, Buddha-monumentoj, pigmeaj koniferoj, tropikaj multkoloraj plantoj, strangeformaj, jen kaj jen ŝajne senarte dismetitaj grandaj ŝtonoj ─ resume, oni ĉiupaŝe admiras ĝis nun nekonatajn aferojn de poezia ĉarmo. Maloftaĵo estas ankaŭ la sub ĉielo ebligata florado de la sunlandana victoria regia, sukceso de enlageta tubaro, kiu varmigas la akvon. Serio da ruĝaj lampionoj, apud kaj ĉirkaŭ tevendejo balanciĝe pendantaj, eligas ruĝajn lumstriojn sur la vere feinan lokon.

   „Antaŭen, antaŭen!” estas ofte necesa instigo tie ĉi, kie oni deziras kolekti almenaŭ parton de la riĉege prezentataj impresoj. Rigardinte la mezsomere florantajn vilaajn eksterurbajn (tiel nomatajn „Schreber-”) ĝardenojn kun somerdometoj, la arbustan, fruktan, rokan, botanikan kaj rozan ĝardenojn, oni vere tre bezonas ioman ripozon sur la beletaj, lerte ĉien dismetitaj blankaj ĝardenmebloj. Momente ekspozicio de dalioj ravas ĉiun koloramanton. Antaŭ sia ekvelkiĝo la grandamase kulturitaj plantoj estos elmontrataj en bukedoj, Ĉiutempe oni vidis okaze de ĝardenkultura semajna kongreso longajn tablojn plenplenajn je kelkcentoj da rozospecoj, inter ili unu tute verdan. - Ĉi-tiea ĝardenisto sukcesis post dudek-jara penado kreskigi novan frukton, kuniĝon de groso kaj ribo, kiu kaŭzis admiron kaj perspektivan penson pri la senlima variebliĝo de la naturo.

   Kio estas kreata per senlaca laboro en la transmaraj landoj, elmontras instrue la kolonia ekspozicio. La komenca stato de tropika plantejo reprezentiĝas per faligita praarbaro. Ĉi tiun laboron oni faras dum la pluvtempo; dum la seka sezono la suno sekigas la branĉaron kaj foliaron, kiun poste ekbruligita fajro formanĝas. Inter la perflame nedifektiĝintaj trunkegoj estas semataj nun la kulturotaj utilplantoj. Ne eble estas citi la multegon da koloniaj plantoj, bilde, vive kaj artefarite elmontrataj en diversaj fakoj de longa halo; jen Togo, Kameruno, Germana Orient- kaj Okcident-Afriko, la sudmaraj landoj ekvivas. Ekster la halo kreskas palmoj (inter ili sukerpalmoj, 50-60 jarojn aĝaj), bananujoj, gumarbo kaj multaj aliaj koloniaj plantoj. Belaj lignoj, kafoarbo, kakaoarbo, kaŭĉukarbo, la biografio de l' kotono, de post la arbusto ĝis silksimila brodfadeno, ĉiam havas rondon de scivolemuloj ĉirkaŭ si.

   Apetitiga fruktaro vekas la viglan deziron pri pli oportuna vojaĝebleco al tiuj benataj landoj kaj pri importo de la viditaj fruktoj, ofte tro delikataj por toleri la longtempe daŭran vojaĝon. Respondante miajn sopirojn iu diras: „Eble post kiam estos pli ĝenerala posedaĵo la aerŝipo!” „Kaj Esperanto” mi tuj aldonas, ĉar la inteligenta indiĝeno, kiu komprenas jam tiel komplikitan manipuladon pri ĝardenkulturo, certe ne estus mallernema.

Kvara artikolo. Lastan rondiradon ni faru tra la lokoj de tiom da belaĵoj, lastan, iom melankolian adiaŭon. La aŭtuna agordiĝo ja al ni proksimigas perforte la penson pri la nedaŭremo de surteraj ĝuoj. La eleganta renkontejo de ĉiuj klasoj de nia urbanaro, la celejo de multegaj alihejmaj gastoj ─ eĉ princaj kaj esperantistaj ─ baldaŭ dezertiĝos. For estos ĝia vivo, kiu spiris per la akceptvola perceptemo de kelkfoje 60-80 mil vizitantoj dumtage. Sed ni ne plendu, prefere ni bonuzu la neabundajn sunradiojn, postlasan donacon de la foririnta, tre avara sezono varma.

   Post la rigardao de la rozara kaj daliara ĝardenoj ni aŭskultu unu el la trifoje ĉiutage okazantaj reprezentaĵoj en la naturteatro, kie ĵus vekiĝas al nova vivo la nemortontaj burleskaĵoj de Hans Sachs.