Inter 1906-1909 estis fonditaj grupoj en Neumittelwalde/Międzybórz, Görlitz, Oppeln/Opole, Schweidnitz/Świdnica, Gleiwitz/Gliwice, Oberwüstegiersdorf/Głuszyca Górna, Liegnitz/Legnica kaj Lauban/Lubań. En kelkaj urboj agas jam du aŭ tri grupoj. Speciale granda estas interesiĝo pri Esperanto inter komercistoj. Komercaj ĉambroj en Görlitz, Liegnitz kaj Schweidnitz tre subtenas Esperanton. Oni devas substreki tre energian agadon de Arnold Berhrendt el Vroclavo, d-ro L. Huebner el Schweidnitz kaj Ferdinand Mally el Görlitz, kiu fondis 11 Esperanto-grupojn.

   Dimanĉe la 22-an de aŭgusto 1909 esperantistoj el Vroclavo, Gleiwitz kaj Schweidnitz ekskursis al la kuracloko Bad Reinerz por renkontiĝi kun Ludoviko Zamenhof kaj lia familio, kiu ripozis tie antaŭ vojaĝo al la 5-a Universala Kongreso en Barcelono.

   En Vroclavo fondiĝis la unua en Silezio katolika Esperanto-grupo, en kiu agis Brucks, Wolf, f-ino Gernoth, f-ino Reichel kaj f-ino Wojciechowska. En 1910 fondiĝis ankaŭ Laborista Grupo, kiu vigle propagandis en laboristaj medioj, organizis prelegojn kaj ekskursojn. W. Thielking el Vroclavo ekfunkciigis en 1912 institucion de „laborkonsuloj“ (Internacia Laborkonsularo).

   En Supran Silezion venis en 1910 por kelka tempo konata Esperanto-aktivulo Paul Tarnow, kiu kolektis ĉiujn izolitulojn kaj preparis grundon por starigo de Suprasilezia Esperanto-Ligo, al kiu apartenis grupoj en Beuthen (Bytom), Gleiwitz (Gliwice), Königshütte (Królewska Huta), Leobschütz (Głubczyce), Miechowitz (Miechowice), Morgenroth (Chebzie), Tarnowitz (Tarnowskie Góry) kaj Zabrze. Al la plej aktivaj suprasileziaj esperantistoj en tiu tempo apartenis Max Fleischer el Königshütte, A. Skorupa kaj Hans Sliwka el Gleiwitz, d-ro Lazarek el Zabrze, d-ro Fedor Schmey el Beuthen kaj Bluschke.

   Esperantistaro de Vroclavo tre energie engaĝiĝis en popularigadon de okazontaj en 1913 kulturhistoria kaj ĝardena ekspozicioj kaj inaŭguro de Jarcenta Halo (nun Popola Halo). Kun subteno de la Vroclava urbkomunumo, oni eldonis esperantlingvajn prospektojn pri la urbo kaj ekspozicio kaj ankaŭ 24 paĝan gvidlibron pri Breslau. La eldonon de la gvidlibro prizorgis Arnold Behrendt. La magistrato de Vroclavo aliĝis al UEA por havigi al si materialon el la eksterlando por la ekspozicio kaj propagandi ĉi tiun per Esperanto en aliaj landoj. La 10-an de aŭgusto 1913 okazis Breslaua Esperanto-Tago kun interesa tuttaga programo.

   En 1911 Ferdinand Mally el Görlitz eldonis lernolibron de Esperanto kaj Arnold Behrendt el Vroclavo eldonis terminaron „Provo de teknika vortaro por poŝto kaj telegrafo“ kaj en 1912 lernolibron. En Vroclavo estis sidejo de Internacia Ligo de Esperantistaj Poŝtoficistoj (Ilepo) kaj en la jaroj 1911-1914 aperadis tie „Poŝta Esperantisto“.

   La unua UEA-delegito en Vroclavo estis Arnold Behrendt (1909-1910). En la jaroj 1910-1913 UEA-delegito en Vroclavo estis Georg Mahn, kiu ĉ. 1913 translokiĝis al Berlin. Poste longjara UEA-delegito en Vroclavo estis Siegmund Freund (1914-1933). La 24-an de junio 1916 Ludoviko Zamenhof sendis al li gratulojn okaze de naskiĝo de lia filo, kiu ricevis la nomojn Ludwig Lazarus.

     Dum la unua mondmilito aktive agas en Vroclavo la blindula unuiĝo „Interna Lumo“, kies prezidanto estis Adolf Selten. Lia filo Reinhard naskiĝinta en 1930 estas nobelpremiito pri ekonomiaj sciencoj (1994) kaj ankaŭ esperantisto.
       Rapidan marŝon de Esperanto en Silezio subite malhelpis eksplodo de la unua mondmilito. Meze de 1913 vroclava esperantistino Julie Wolfson skribis pri la militoj 1813/1815: „je la memoro de la tiamaj gloraj tagoj oni festas nun, en nia pacema kaj prospera tempo, inde la estontecon; dankema kontraŭ la amiko, justa kontraŭ la malamiko de tiam....Plej juste oni rigardu ilin kiel transiran vojon al kulturo progresanta paŝon post paŝo., kiel historian fakton, - eble baldaŭ kiel historian kuriozaon.“ Tiu silezia pacamantino ne supozis, ke post unu jaro eksplodos kruela kaj ankoraŭ ne lasta milito, dum kiu esperantistoj sidos en kontraŭaj tranĉeoj. Multaj esperantistoj estis enarmeigitaj, kelkaj ricevis la ferajn krucojn, kelkaj pereis kaj ricevis lignajn krucojn. Malgraŭ la milito esperantistaj kunvenoj en Silezio pli malpli regule okazadis. En majo 1916, dum la kunveno en Schweidnitz parolis pri siaj militaj travivaĵoj d-ro med. Stolper forpermesita de la orienta fronto kaj Georg Krause, vundita apud Verdun. En la sama jaro Esperanto-kunvenojn en Vroclavo partoprenis d-ro Felix Zamenhof, dum sia kvarsemajna restado en Silezio

   En Hirschberg (Jelenia Góra) loĝis dum kelka tempo juna Eugen Wüster (fama vortaristo kaj esperantologo). Mankas informoj ĉu li lernis Esperanton ĝuste en Silezio. Li naskiĝis kaj ĉefe agis en Aŭstrio. La 16-an de oktobro 1916 dekokjara Wüster kune kun d-ro Galle fondis Esperanto-Rondon en Hirschberg.

b) Zagłębie Dąbrowskie

   En 1909 fondiĝas Esperanto-grupoj en Będzin (prezidanto I. Sercarz, sekretario Michał Erlich), Dąbrowa Górnicza (prezidanto Henryk Bednarski, sekretario P. Stacha) kaj Sosnowiec (prezidanto Stanisław Kozłowski, sekretario M. Wojciechowski).

c) Aŭstra Silezio

   En (ĉ.) 1912 en Aŭstran Silezion venas Rudolf von Lidl, kiu gvidas kursojn en diversaj lokoj. En 1913 kursojn tie gvidas ankaŭ d-ro Bock, d-ro Laras, Haueisen kaj C. Raszka. En Cieszyn fondiĝas grupo, kies prezidanto estas Rudolf von Liedl. En 1917 Bohumín (Oderberg) vizitas Hugo Steinhauer, kiu faras efikan propagandon por Esperanto.

Dua periodo 1919-1945

   La milito finiĝis kaj fondiĝis aŭ refondiĝis multaj novaj ŝtatoj en Eŭropo. Parto de Prusa Silezio transiris al renaskiĝinta Pollando. Aŭstra Silezio estis dividita inter Pollandon kaj novefonditan ŝtaton Ĉeĥoslovakio. En ĉiuj partoj de Silezio, apartenantaj nun al tri ŝtatoj, esperantistoj entuziasme eklaboris.

a) germana Silezio

   En Malsupra Silezio aktiviĝas esperantistoj en Breslau (Wrocław/Vroclavo), Schweidnitz (Świdnica) kaj Striegau (Strzegom). Fondiĝas novaj grupoj en Freiburg (Świebodzice) kaj Waldenburg (Wałbrzych). En Vroclavo plej aktive laboras Max Mielert, kiu instruas Esperanton en la katolika Matiogimnazio, estas prezidanto de Katolika Esperanto-Grupo „Unueco“ kaj prelegas en diversaj urboj. En Matiogimnazio lernas Esperanton 90 lernantoj, kiuj fondas Esperanto-Rondon „Amikaro“. Laŭ iniciato de Max Mielert la 4-an de oktobro 1919 oni fondas en Vroclavo Ligon de Katolikaj Esperantistoj en Germanujo. Preskaŭ ĉiuj estraranoj estas silezianoj. En la preĝejo „Sankta Matio“ okazas la unua en Silezio Sankta Meso kun esperantlingva prediko de pastro Becker kaj kantoj en la internacia lingvo. En aprilo 1922 pastro Eduard Becker translokiĝas de Bydgoszcz (Bromberg) al Vroclavo kaj ĝis la morto en 1930 aktive partoprenas katolikan Esperanto-movadon en Silezio.

   Fondiĝas Silezia Esperanto-Ligo kun lokaj grupoj en tuta germana Silezio kaj sidejo en Vroclavo. En la tagoj 3-6 de junio 1922 okazas en Vroclavo la 11-a Germana Esperanto-Kongreso kun pli ol 500 partoprenantoj. Dank al klopodoj de pastro Eduard Becker, la 16-an de junio 1924 Radiostacio Breslau komencas regulajn ĉiusemajnajn 10-minutajn disaŭdigojn, kiuj estis ĉesigitaj de nazioj ĉ. 1933. De la 18-a de novembro 1925 tiuj disaŭdigoj estas relajse disaŭdigataj de radiostacio Gleiwitz.  

  En Striegau (Strzegom) tre aktive laboras Karl Kliem, kiu loĝas poste en Habelschwerdt (Bystrzyca Kłodzka) kaj Löwenberg (Lwówek Śl.), kie fondas grupojn. Loĝante dum kelkaj jaroj en Habelschwerdt li ofte vizitas Bad Reinerz (Duszniki-Zdrój) kaj klopodas pri starigo de Zamenhof-memorŝtono en tiu kuracloko. La memorŝtono estis solene inaŭgurita dimanĉe la 9-an de aŭĝusto 1931. Tre aktive laboras esperantistoj en Hirschberg (Jelenian Góra) kaj en najbaraj lokoj: Bad Warmbrunn (Cieplice), Landeshut (Kamienna Góra), Schmiedeberg (Kowary) kaj Hermsdorf (Sobieszów).

Dum aŭ tuj post la unua mondmilito Arnold Behrendt forlasis Silezion por agi en Berlino. Li fariĝis redaktoro de „Germana Esperantisto“ kaj prezidanto de GEA. Ĉirkaŭ 1926 same faris Georg Habellok, kiu fariĝis sekretario kaj afergvidanto de GEA.  

Antaŭ la 23-a UK en Krakovo, la 30 kaj 31-an de julio 1931 en Vroclavo okazis la Antaŭkongreso kun partoprenantoj el 10 landoj, alloga programo kaj subteno de urbaj aŭtoritatoj. En la jaroj 1933-1934 en Vroclavo estis sidejo de Esperantista Blindula Ligo por Germanujo (EBLOGO), kies prezidanto estis Adolf Selten.

En Supra Silezio aktivas esperantistoj en Beuthen (Bytom), Oppeln (Opole) kaj Ratibor (Racibórz). En 1919 en Oppeln lernas Esperanton junaj fratoj Fethke (Stefan, Jan kaj Edmund), kiuj post du jaroj translokiĝas kun gepatroj al Bydgoszcz.  Jan Fethke (Jean Forge), kiu estis poste filmreĝisoro, verkis kelkaj originalaj romanojn en Esperanto kaj kune kun Edmund verkis lernolibron por poloj. Prezidanto de la grupo d-ro Langer gvidas en 1922 kurson por poŝtoficistoj. Krome en Oppeln fondiĝas Polica Esperanto-Grupo kaj Laborista Esperanto-Grupo. En Beuthen en 1919 fondiĝas Societo de Katolikaj Esperantistoj kaj Pacamikoj „Frateco“. Instruisto Walter Knopf gvidas kursojn en supera reallernejo. En Ratibor gvidas kursojn Klemens Wieczorek.

   Antaŭ la Olimpiaj Ludoj okazintaj en 1936 en Berlino estro de la Sekreta Ŝtata Polico, la Gestapo dekretis, ke ĝis la 15-a de julio 1936 ĉia grupiĝo esperantista devas ĉesi sian agadon. Esperantistaro en la germana parto de Silezio ne plu povis aktivi. La Zamenhofan memorŝtonon el Bad Reinerz oni kaŝis en profundan arbaron, estis do en Silezio homoj, kiuj esperis, ke ĝi estos iam restarigita.

b) pola Silezio

   En la pola parto de Silezio vigle agas Esperanto-grupoj en Brzezinka, Chorzów (Chorzow), Dąbrówka Mała, Janów, Katowice (Kattowitz), Królewska Huta (Königshütte), Lipiny, Nowa Wieś (Neudorf), Roździeń (Rosdzin), Szopienice (Schoppinitz) kaj Wielkie Hajduki (Neu Hajduk). Kun granda oferemo laboras por Esperanto Emil Kołodziej el Królewska Huta kaj Jan Tichawski el Katowice, kiu fondis en 1929 eldonejon „Mondlingvo“. Aperis lernolibro de Tichawski kun Esperanta - pola -  germana vortaro kaj pollingvaj kaj germanlingvaj gramatikaj klarigoj, destinita por miksita loĝantaro de Silezio. En 1931 Eldonejo „Mondlingvo“ eldonis tri publikaĵojn de Ludwik Krysta: „Marionetaj ludoj, ilia prezentado, kaj unu Terpoma tragedio“; „Pri la prononcado de Esperanto“ kaj „La senvola svatanto. Unuakta teatraĵo kun kanto de Krystalo“.    Dum en la germana parto de Silezio disvolviĝis vigla katolika Esperanto-movado, en la pola parto ĝi trovadis multajn obstaklojn. Por rompi tiun indiferentecon tre fervore agis pastro Janik, kiu naskiĝis en 1895 en Haatsch (nun Hať en Ĉeĥa Silezio), studis teologion en Breslau kaj estis presbiterigita de kardinalo Bertram. Kiel vikario li deĵoris en Nędza, Łagiewniki Śląskie (Hohenlinde), Tarnowskie Góry (Tarnowitz) kaj Chorzów. Ĉirkaŭ 1928 pastro Janik fondis Propagandan Fakon de Pola Katolika Unuiĝo Esperantista (PKUE), kiu estis filio de Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE), sed ne estis memstara societo de polaj katolikaj esperantistoj. Pri fondo de tia organizo li diskutis en 1929 kun pastro Georges Ramboux el Parizo, redaktoro de „Espero Katolika“. Tamen en 1930 pastro Janik fariĝis paroĥestro de novestablita paroĥo Świerklany (Schwierklan). Pro multaj okupoj ligitaj kun konstruado de preĝejo, nur en l938 li sukcesis fondi Pollandan Katolikan Ligon Esperantistan kun sidejo en Świerklany, kies agadon post unu jaro rompis la dua mondmilito. Ekde 1930 en Nowa Wieś (nun parto de Ruda Śl.) vigle agis Katolika Esperanto-Rondo, kie gvidis multajn kursojn Klara Borzykowska.

   Wiktor Ptok, naskiĝinta en Chorzów, lernis Esperanton ĉe pastro Paweł Janik, poste li fariĝis gimnaziano ĉe Patroj Oblatoj en Lubliniec, kie faris efikan propagandon kaj fondis ORE-rondon. El tiu rondo eliris multaj pastroj-esperantistoj, interaliaj Henryk Paruzel, kiu post la dua mondmilito daŭrigis en Pollando la ideon de pastro Janik.

c) Zagłębie Dąbrowskie

   Refondiĝas Esperanto-grupoj en Sosnowiec, Będzin kaj Dąbrowa Górnicza. Komenciĝas laboro kadre de TUR (Asocio de Laboristaj Universitatoj) kaj MUL (Urba Popola Universitato).

   En Zagłębie Dąbrowskie vigle agas Bolesław Czechowski, Czesław Rabenda,  A. Ingster. Por koordini kunlaboron Esperanto-grupoj elektis Esperantistan Delegitaron de Zagłębie. Oni organizas ekspoziciojn, prelegojn, ekskursojn.

d) Ĉeĥa Silezio

   Ludwik Krysta agas en duonigita Cieszyn (Tešín Teschen) propagante Esperanton en ambaŭ partoj de la urbo kaj gvidante kursojn por pola kaj germana loĝantaro. En Ĉeĥa Silezio la movado disvolviĝis komence ĉefe inter germana loĝantaro, sed fondiĝis ankaŭ ĉeĥaj kaj polaj Esperanto-grupoj. Ludwik Krtysta fondis en 1931 Regionan Esperanto-Ligon, en kiu amike kunlaboris esperantistoj apartenantaj al tri naciecoj: ĉeĥoj, germanoj kaj poloj.

   La 8-an de majo 1927 okazis unua esperantista renkontiĝo sur la montpinto Ĉantorio en Sileziaj Beskidoj aranĝita de ĉeĥaj esperantistoj. Partoprenis ĝin 111 personoj: ĉeĥoj, germanoj, hungaroj, poloj kaj slovakoj. Kunvenon gvidis Ludwik Krysta. Ekde tiam esperantistoj renkontiĝadis ĉiujare ĝis 1938. Post la dua mondmilito oni renovigis la tradicion en 1948, sed dum stalinisma periodo senperaj interparoloj inter poloj kaj ĉeĥoj sur Ĉantorio ne estis eblaj.

   En 1937 gesinjoroj Henriko kaj Erika Seppik el Estonio dum kelkaj monatoj propanadis Esperanton kaj gvidis kursojn en Ĉeĥa Silezio, nome en Bohumín, Doubrava, Lazy, Moravská Ostrava, Orlová, Petřvald, Slezká Ostrava, Třinec kaj Vítkovice. Entute partoprenis en iliaj aranĝoj (kursoj, paroladoj, provlecionoj kaj kursfinaj festoj) pli ol 11.000 personoj. Ilia laboro tre fortigis movadon en tiu regiono, kiu post la dua mondmilito mirinde ekfloris dum en cetera Silezio renaskiĝadis kun granda peno.

La dua mondmilito kaj ĝiaj sekvoj  

        Venas septembro 1939. En „Esperanto“ de UEA ni legas: „Ree furiozas milito. Apenaŭ malaperis la postsignoj de la pasinta kaj esperita lasta milito; malica sorto ree tiris la homaron en abismon. Kiel ni esperantistoj rilatu al ĉi tiuj okazantaĵoj ŝanĝantaj mondon kaj socion? Ni memoru, ke nia movado florinta en Germanlando, Aŭstrio kaj en Ĉeĥoslovakio estis detruita per la reĝimo naci-socialista. Per broŝuroj disvastigitaj en milionoj da ekzempleroj, nia movado estis insultata. Multaj samideanoj germanaj estis persekutitaj, ja iuj ankoraŭ nun troviĝas sub polica observo. Plia sukceso de tiu ĉi reĝimo forviŝus nian aferon entute. Nia sinteno ne povas esti alie ol deziri, ke triumfu la rajto kaj justeco por ĉiuj!  Dum tondras la kanonoj kaj bruas la propagando tra la etero, ni esperantistoj restu konvinkitaj pri la utileco de nia klopodado. Ni firme esperu, ke post la nuna militado realiĝos tio, kion diris nia majstro:
ĝis la bela sonĝo de l'homaro
por eterna ben' efektiviĝos“.

    Josef Raška, nelacigebla aktivulo en Ostrava-regiono, arestita la 16-an de aŭgusto 1941 pro sekreta defdenda movado kaj malliberigata en Nový Jičin, Moravská Ostrava, Opava, Mírov, Breslau estis post longa turmentado ekzekutita en Breslau la 16-an de aprilo 1943.

   Malgraŭ persekutoj okazis dum milito sekreta instruado de Esperanto. En 1983 mi renkontis homon, kiu ne estis esperantisto, tamen sciis parkere la preĝon "Patro nia", kiun li lernis de kunmalliberuloj, dum restado en koncentrejo.

   Kia estis dummilita kaj postmilita sorto de germandevenaj sileziaj esperantistoj? Klemens Wieczorek el Ratibor, kiu jam en 1935 loĝis en Görlitz, en la jaro 1946 loĝis en Löbau (Saksonio). Ernest Gaffert, esperantisto el Oppeln, mortis la 8-an de majo 1942 en la koncentrejo Auschwitz, Max Mielert el Breslau devigita forlasi Silezion loĝis en Bamberg kaj München, Josef Kunert el Opava restadis en 1946 en Flüchtingslager en Obermedlingen. Kaj aliaj? Nun ni alie rigardas la problemon de transloĝigo (elpelo) de la germandevenaj silezianoj, sed en 1945 post pli ol kvin jara krueala persekutado de slavaj nacioj venis tempo de revenĝo. Pola intelektularo, kiu povus voki al humanismo kaj estimo al hieraŭaj malamikoj, grandparte pereis en naziaj kaj sovetiaj koncentrejoj, kaj simplaj homoj foje imitis naziajn kaj sovetiajn metodojn, kiujn ili observis dum pasintaj kvin jaroj.

Fosi la sulkon kaj semi esperon

       En Supra Silezio, tuj kiam finiĝis la krueala milito, rekomencis agadon Emil Kołodziej, Franciszek Mikunda kaj Jan Tichawski. En Ĉeĥa Silezio ree aktiviĝis: Stanislav Chaloupka, Josef Dvořáček, Antonin Glet, Josef Hanzelka, Alfons Kermel, Alois Kubala, Jan Taraba, Vladimír Slaný kaj multaj, multaj aliaj. En senesperantigitan Malsupran Silezion venis kelkaj esperantistoj el aliaj regionoj (Janina Ender, Jakub Garbar, Eugeniusz Matkowski, Eugeniusz Misiurewicz, Józef Popiołek, Roman Sakowicz kaj Marian Tyszkiewicz), por konforme al vortoj de la elstara franca esperantisto Teofilo Cart (1855-1931), fosi la sulkon kaj semi esperon, kaj pri tio, Kara Leganto,  vi legos en la sekvontaj felietonoj.
                                                                                                                                                                    daŭrigota  

Fontmaterialoj:
1) Kroniko de la silezia Esperanto-Movado. Kompilita de E. T. Wojtakowski. [Elektitaj fragmentoj el esperantista gazetaro el la jaroj 1905-1946], „Kroniko“ n-roj 5-7, Vroclavo 1998
2) Enciklopedio de Esperanto. Budapest 1933, p. 41, 136, 206, 307, 339, 357, 537, 572
3) Das Esperanto ein Kulturfaktor, Band 8, Berlin 1928, p.118-119
4) Jarlibro de UEA. 1908-1938
5) L. Zamenhof. 1-29 Adresaroj kun 21915 nomoj.